نظير خواجه رشيد الدين فضل إله ، حمدالّه مستوفى و خواجه نصير الدين طوسى ، و عده‌يى ديگر ، به ترميم خرابيها و نشر دانش ، تمايل و رغبت نشان دادند . به نظر عباس اقبال آشتيانى : « دورهء دويست ساله حكومت مغول و بازماندگان آنها با آنكه يكى از شومترين دوره‌هاى تاريخى است ، باز چون دنبالهء قرون درخشان نهضت علمى و فلسفى دورهء عباسى است ، در تاريخ علم و حكمت و ادبيّات ايران ، يكى از معتبرترين دوره‌هاست ، و از بسيارى جهات مخصوصا از لحاظ تعدد نمايندگان درجه اولى كه در اين دوره مىزيستند و در آن ايام تيره و سرد مشعلدار علوم و ادبيات و نظم و نثر فارسى بوده‌اند ممتاز است و يك عده از بزرگترين شعر او نويسندگان و حكماى ايران مثل مولانا جلال الدين رومى و افصح المتكلّمين سعدى و لسان الغيب حافظ شيرازى و عطاملك جوينى و خواجه رشيد الدين فضل الله وزير ، و حمداله مستوفى و علّامه قطب الدين شيرازى و خواجه نصير الدين طوسى و عبد الكريم شهرستانى معاصر با اين دوره بوده‌اند . » « 1 » صاحبنظران اين دوران زندگى و آثار عبد الكريم شهرستانى عبد الكريم شهرستانى يكى از دانشمندان بزرگ ايران است كه به واسطهء تأليفات عديده به‌ويژه تصنيف كتاب بىنظير « الملل و النّحل » در شرق و غرب شهرت و اعتبار شايان كسب كرده است . وى به سال 479 هجرى در ناحيهء « شهرستان » خوارزم از بلاد خراسان متولد شده است . مولد عبد الكريم شهرستانى تا قبل از نهب و غارت « تركان غز » خالى از اهميت و اعتبار نبود ، ولى پس از آن ، رو به ويرانى نهاد ، چنان كه شصت و اند سال بعد كه « ياقوت حموى » از برابر سپاه خونخوار مغول مىگريخت ، اين منطقه را فاقد باغ و بوستان شمرده است . روزگار كودكى و آغاز جوانى شهرستانى در « شهرستان » و گرگانج ( جرجانيّه ) صرف تحصيل سواد و كسب علوم مقدّماتى شده است . نيشابور در نيمهء دوّم قرن پنجم هجرى يكى از بزرگترين مراكز علمى ممالك اسلامى محسوب مىشد و وجود مدارس معروف و استادان مشهور آنجا در كليهء رشته‌ها ، براى

--> ( 1 ) . تاريخ مغول ، عباس اقبال ، ص 479 .